Ben bir çocuk hastalıkları uzmanı ve anne olarak oğlumun fazla kilolarıyla uğraşmak durumunda kaldım. 7-10 yaşları arasında oğlumun tartısı boyundan 2 standart deviyasyon yüksek seyretmeye başladı.
Yoğun spor yapmasına rağmen ( haftada 5 gün, günde 2 saat yüzme takımında antreman yapıyordu) kilolarıyla savaşması gerekti. Yaşının fazla kilolarını çok dert etmeyeceği kadar küçük olduğunu düşünmüştüm. Ancak dış görünümle ilgili çevre baskısı o kadar erken başlamıştı ki oğlum bu yaşlarda bile fiziğinin fazla kilolarla bozulduğunu düşünüyor, bu konunun yanında konuşulmasını dahi hiç istemiyordu.
Bakın literatür ne diyor çocuklardaki fazla kilo sorununun çözümüyle ilgili:
Okul çıkışlarında ortaokul ve lise öğrencileri arasında fazla kilolu gençlere sıklıkla rastlıyoruz. Obesite bugün gençliği olumsuz etkileyen en önemli salgın. Önlemler alınıp gençlerin bilinçlenmesi sağlanmazsa 21. Yüzyıl yaşam modelinde bu sorun gittikçe artacak. Gençlikte alınan kiloların daha ileri yaşlarda obesiteye dönüşme olasılığı % 80. Bu nedenle kilolu gençlerin bu kilolardan nasıl kurtulacaklarını onlara anlatmak gerekiyor.
OBESİTENİN TANIMI :
Vücut kütle oranı
tartı (kg) / Boy (cm) X Boy (cm) x 10000. Vücut kütle oranı cinse, yaşa göre değişir. Bu nedenle her çocuk için hesaplanmalı ve erkek/ kız vücut kütle oranı
çizelgesindeki % değeri bulunmalıdır. Çocuğun bundan sonraki takipleri obesite açısından taşıdığı riske göre ayarlanmalıdır. Bu oran 85 % – 94% arasında ise ‘obesiteye meyilli’, % 95’in üzerinde ise ‘obez’ kabul edilir.
FAZLA KİLOLARIN OLUMSUZ ETKİLERİ NELER?
Genelde kadınlarda her dönemde vücut yağ oranı erkeklere göre % 25 daha fazladır. Ancak erkek tipinde yağ depolama sakıncalıdır. Erkek tipi yağ depolama özellikle vücudun üst kısmında ve cilt altında değil iç organlarda olur. Özellikle bel bölümü geniş, göbekli elma tipi şişmanlıktır. Kardiyovasküler Riskler: Vücutta yağ ve şeker dengesinin bozulması ile seyreden bir dizi kalp ve damar hastalıkları erken yaşlarda başlar.
Yüksek tansiyon fazla kilolu çocuklarda daha iki yaşında iken görülmeye başlar. Vücut kütle indeksi % 85’in üzerinde ise risk başlar. Erken başlayan tansiyon problemleri yaşam boyunca devam eder ve kalp etkileri daha erken yaşlarda görülür. Fazla kilolu çocukların damarlarının cidarlarında geri dönüşümsüz değişiklikler başlar.
Tip 2 Diyabete meyil: İnsülin salgılanmasının azalması ve insüline direnç gelişmesi sonucu kan şekerleri yüksek seyretmeye başlar. Son 10 yılda obesitenin artması sonucu ergenlikte başlayan tip 2 diyabeti nedereyse bir salgın haline geldi. Tip 2 diyabet gelişimi sinsidir ve bazen tanıdan önce komplikasyonu ile tansı konur. Örneğin retina hastalığı nedeniyle görmenin bozulmasının araştırılması sonucu fazla kilolu bir çocukta tip 2 diyabeti tanısı konur.
Erken ergenlik ve yumurtalıklarda polikistik hastalık: Kız çocuklarında ciltaltı yağ dokusunun artması kemik gelişimini hızlandırır. Polikistik over hastalığı hem adet düzensizliklerine hem de üreme yetersizliklerine neden olabilir. Erkeklerde ise ergenlik gecikir ve yetersizlikler olabilir. Erkeklerde yağ dokusundan salgılanan aromataz, testesteronu ( erkeklik hormonu) östrojene çevirir ve göğüslerde büyüme olur. Kilo kaybı hem erekeklerde hem de kızlarda görülen ergenlik problemlerini geriletir. Bu nedenle de fazla kiloların kaybedilmesi önemlidir.
UYKU apnesi: Fazla kilolu çocukların % 94’ünde gece uykusuzluk, huzursuz uyuma, gündüz uyuklama ve yorgunluk bulguları vardır! Uyku apnesi olan çocuklarrın okulda konsantrasyon problemleri olur ve akademik başarısızlıkları olur. Uzun süren uyku apneleri oksijensizliğe neden olur ve akciğer tansiyonu yükselerek kalp yetersizlikleri gelişir.
Ortopedik problemler: Aşiırı kiloları taşıyamayan iskeletin alt kemiklerinde kemik uçlarında kaymalar olur. Diz ve kalça ağrısı yaşayan ve obez olan çocuklarda kemik kayması mutlaka araştırılmalıdır.
Safra kesesi taşları: Çocuklarda safra kesesi taşlarının en önemli nedeni fazla kilolardır. ani sağ taraflı karın ağrısı (omuza vuran) bu tanıyı düşündürür. Psikolojik problemler: Fazla kilolu gençlerde davranış bozukluklarının olması neredeyse olmazsa olmaz bir kural. Ne gibi psikolojik problemleri oluyor? Vücudunu beğenmeme, özgüven eksikliği, depresyon, kaygı sorunları gibi geniş bir yelpaze. Şişmalıkla nasıl başettikleri de önemli.
Eğer diyetisyen kontrolünde bilinçli bir tartı kontrol programı uygulanıyorsa davranış bozuklukları daha az sıklıkla görülüyor. Şişmanlık sorunuyla bilinçsiz başetme yöntemlerine başvuran gençlerde ise psikolojik sorunlar daha ağır seyrediyor. Bozuk yeme alışkanlıkları (çok yiyip kendini kusturma, uzun oruçlar, ağır diyetler ) olan gençlere konuyu açmaktan çekinmemeli ve onlara birkaç seçenekli çözümler sunulmalıdır
Fazla kilolu bir gence en uygun yaklaşım:
Vücut kitle oranı ‘obesite’ veya ‘obesiteye meyil’ sınırındaysa yani çizelgede % 85’in üzerindeyse ileri değerlendirme yapılmalı
Muayene: Tartı, kilo, bel çeperi ölçümü, vücut kitle oranı, tansiyon ölçümü, ciltte boyun ve kasık kıvrımlarında kadifemsi cilt rengi koyulaşması
Büyüme seyri: Senelik tartı ve boy seyri, aşırı tartı alımı ne zaman başladı
Risk faktörleri:
Durgun, hareketsiz yaşam
Doğum tartısının haftasına göre geri olması
Bebeklikte mama ile büyüme
Aktivite seviyesi:
Okula gidiş-geliş, ders aralarındaki hareketleri, okul sonrası yaşamı
TV seyretme süresi/gün, gameboy oyunları süresi/gün
Beslenme alışkanlıkları:
Kahvaltı-Öğlen –Akşam yemekleri detayları, atıştırılan gıdalar, fast-food yatkınlığı, içilen içecekler. Haftada 3 kere veya daha sık fast food yeme
Aile hikayesi: Anne, baba kardeşlerin yaşlarına göre kilo durumları, ailede 40-50 yaş arasında erken ölümler
Laboratuvarlar:
Açlık kolesterol( HDL, trigliserit, LDL), Açlık kan şekeri ve insülin seviyesi. Eğer sınırda değerler varsa oral glükoz tolerans testi (İleri tetkik, tarama olarak kullanılmamalı)
Tiroid testleri (T3, T4, serbest T4, TSH)
Kan sayımı.
YAŞAM TARZINI DÜZENLEME: SPORSUZ DURGUN YAŞAMA SON
Televizyon, video oyunları ve gameboy’lar çocuklarımızın çok değerli zamanlarını oturarak harcadıkları aktiviteler. Durgun yaşamın azaltılması için çaba sarfedilmeli ve çocuk mutlaka harekete yönlendirilmelidir.
Çocukların ve ergenlerin günde 30-60 dakika süreyle düzenli spor yapmaları ve günde en fazla 2 saat TV veya video oyunlarına zaman harcamaları önerilmektedir.
Düzenli fizik aktivitenin gençlere faydaları:
1- Kendine güveni artar
2- Sigara ve uyuşturucudan uzak kalır
3- Akademik başarısı artar
Durgun yaşam saatlerinin azaltılması için:
Okulda okul sonrası aktivitelere katılma
Televizyona ancak günlük spor aktiviteleri yapıldıktan sonra izin verme
Arkadaş gurubunu aktif, spora düşkün çocuklarla oluşturmak
Sporu destekleyen bir yaşam tarzı:
Örnek olmak için anne-babanın da yürğyğşlere katılması, Pazar sabahı sporu, aile veya arkadaş toplantılarını dış mekanlarda spor yaparak gerçekleştirmek Durgun yaşam şeklini değiştirmek üzere fazla kilolu çocuğun fikrine danışmak, kendi aktivitesini kendisinin planlamasını sağlamak Aktivite seviyesini artıran çocuğu ödüllendirmek: Yürüyüş yapmaya başlayan çocuğa XX kilometrede yeni spor ayakkabısı almak gibi. Bu amaçla yürüme sayacı takarak kendini kaydetmesi sağlanabilir
Spor yapmasını engelleyen faktörleri aşmasını sağlamak: Kar yağdığı gün futbol oynayamayan kilolu gencin o gün karları kürekle temizlemesi de çok aktif bir spor yapmasını sağlar.
KÖTÜ BESLENME ALIŞKANLIKLARI:
Erişkinin bir haftada yarım kilo verebilmesi için günlük beslenmesinden 300-500 kalori kesinti yapması gerekir. Gençlerde aynı oranda kilo kaybı için günlük kesinti 150-250 kalori kadardır.
Gençlerin genellikle yaşam tarzları ve bulundukları mekanlar sağlıklı beslenme seçeneklerinin az olduğu yerlerdir.
Okul kantinleri, kafeler, internet kafeleri gibi kilo kaybetmesi gereken bir gencin diyet kontrolü için yapılması gerekenler:
Güvendiği bir diyetisyen gözetiminde olmalıdır
Diyet önerileri yazılı verilmelidir
Anne-babasının kontrolünde diyete başlamalıdır.
Aylık takipler son derece önemlidir.
Öğün atlama, uzun açlıklar gibi zararlı diyet alışkanlıklarından keçınmasını sağlamak gerekir
Önlemler ve takipler: Yukarıda sözünü ettiğimiz hayat şekli değişiklikleri fazla kilolarla savaşmanın esasıdır.
1- Beslenme değişiklikleri : En önemli noktalar porsiyonların azaltılması, yüksek kalorili atıştırma ve şekerli içeceklerin kesilmesi
2- Aktiviteler artacak ve spor katılımları artacak: Sadece beslenme değişiklikleri yeterli olmuyor. Alınan kalorinin azaltılmasıyla birlikte metabolizma yavaşlıyor ve vücut enerji harcamalarını en aza indiriyor. Kilo kaybı için günde 30-60 dakikalık yoğun egzersiz gerekiyor. Egzersiz aynı zamanda insüline direncinin gelişimini yavaşlatıyor ve damar cidarlarındaki esnekliğin bozulmasını önlüyor.
3- Diyetisyen takibi: Tartı kaybı planı. Aşırı kiloların düzeni kaybı önemlidir. Kilo kaybının palnlanan programa göre yavaşlaması durumunda yeni ayarlamalar gerekiyor. Bu nedenle çocuk diyetisyeniyle yakın takip gerekiyor.
4- Pedagog ile takip: Arkadaş edinememe, kilolarından utanma, aşırı problem etme nedeniyle bu konuda konuşmama, aile fertleriyle sürtüşme, fazla kilo problemlerini başka sorunlar olarak ortaya çıkarma çok sık görülen poblemlerdir. Bu durumlarda mutlaka çocuk psikoloğundan yardım almak gerekir. Sorunu gözardı ederek çocuğun fazla kilolarına çözüm aramamak sorunları daha da derinleştirir.
5- İlaç tedavisi ne zaman gerekir: Diyet ve egzersiz bazen yetersiz kalabilir. Eğer fazla kilolara ek problemler başladıysa bu durumda ilaç tedavisi gerekir:
Lipid profilinde bozulma, hipertansiyon, insülin direncinin artması ve diyabet. Diyabet için kullanılan metformin aynı zamanda karaciğer yağlanması, overdeki polikist hastalığın önlenmesi gibi olumlu etkiler de yaratmaktadır. Tansiyon takibi yapılmalı. Doktor ofisinde sakin ve otururken bile yüksek ise evde bakılmak üzere uygun manşonlu bir tansiyon aleti edinilmeli ve tansiyon takip notları tutulmalıdır.
Lipid profili bozulmuşsa da tedavi gerekir. LDL’nin 130mg/dl’nin altında tutulması hedeflenmektedir. Altı aylık diyet ve aktivite ayarlanması sonucunda LDL 160 mg/dl’nin üstünde ise ilaç tedavisi gerekir. Eğer ailede kalp hastalığı riski yüksekse LDL 140-160 arasında iken tedaviye başlanması önerilmektedir.
Hazırlayan: Dr Gülnihal Şarman
Yenidoğan ve Çocuk Hastalıkları Uzmanı
